De reformatie verliep in de zestiende eeuw bijzonder chaotisch voor de bewoners van Eemland in het noordoosten van de huidige provincie Utrecht. Belangrijkste oorzaak hiervan was het feit dat Eemland in deze periode een frontgebied was. Vanaf de jaren 1520 werd dit gebied geteisterd door de strijd tussen Karel V en de Gelderse hertogen, die beiden het Nedersticht aan hun bezit wilden toevoegen. En later, vanaf 1572, door de strijd in de Nederlandse opstand. De gevolgen voor de bevolking waren rampzalig. Dorpen werden verwoest, bewoners waren regelmatig op de vlucht. Tot 1572 ontstonden in Eemland nauwelijks protestantse groepen, met uitzondering van Bunschoten waar de doperse beweging enige aanhang kreeg. Rond 1600 werd de situatie weer enigszins leefbaar. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden die toen ontstond erkende als bevoorrechte kerk alleen de Gereformeerde Kerk. Maar in Eemland bezetten predikanten zonder enige opleiding de kansels terwijl priesters overal rondtrokken om mensen te trekken. Na 1600 kwam er langzamerhand enige orde in het kerkelijk leven, zowel aan rooms-katholieke als aan gereformeerde zijde. Maar in 1619 werden bijna alle gereformeerde predikanten in Eemland uit hun ambt gezet, omdat zij remonstrants waren. Nog één keer, in 1629, werd Eemland geteisterd door een keizerlijk leger, dat na enkele weken weer verdween. Toen uiteindelijk in 1650 de stofwolken van de strijd waren opgetrokken bleken de Gereformeerde Kerk en de Rooms-Katholieke Kerk zich in ongeveer gelijke aantallen te hebben ontwikkeld in Eemland. Voorwoord 9 1 Inleiding 1.1 Reformaties en strijd in Eemland 13 1.2 Historiografie 15 1.3 De confessionaliseringsthese 21 1.4 Transregionale geschiedenis 27 1.5 Vraagstelling 29 1.6 Kerkhistorisch onderzoek in Het Sticht 30 1.7 De bronnen 33 1.8 Indeling 38 2 Onder Habsburgs bewind: 1520-1572 Leven tussen de machten Inleiding 40 2.1 Ingeklemd tussen Holland en Gelre 43 2.2 Eemland als een frontgebied: de gevolgen 47 2.3 Bestuurlijke veranderingen 50 2.4 De bevolking van Eemland 51 2.5 Het leven in de dorpen 58 2.6 Conclusies 62 3 De religieuze situatie tussen 1520 en 1572 Sporen van Reformatorische ideeën Inleiding 64 3.1 De ontwikkeling van de Reformatie in het keizerrijk en de Nederlanden 65 3.2 De verspreiding van boeken 68 3.3 De geestelijkheid 69 3.4 De invloed van Luther 75 3.5 De reactie van de overheid: De Formula Reformationis 85 3.6 Reformatie binnen de katholieke kerk 86 3.7 Sporen van reformatorische groepen buiten de katholieke kerk: Dopers 92 3.8 Samenvattend. De invloed van de strijd 105 3.9 Conclusies 106 4 Reformaties te midden van chaos (1572-1606) Inleiding 109 4.1 Opstand en strijd 111 4.2 Gereformeerden en katholieken tussen 1572 en 1606 130 4.3 De dorpen in Eemland: Predikanten en priesters 147 4.4 Schouten, schepenen en kerkmeesters 162 4.5 Conclusies 166 5 Een periode van herstel (1606-1620) Inleiding 170 5.1 De politieke situatie 171 5.2 Het Twaalfjarig Bestand 173 5.3 Een remonstrantse kerkorde 182 5.4 De avondmaalsvieringen 184 5.5 De predikanten 187 5.6 De provinciale synodes van 1618 en 1619 203 5.7 De Rooms-Katholieke Kerk 207 5.8 Conclusies 212 6 Opbouw en consolidatie (1620-1650) Inleiding 216 6.1 De oorlog met Spanje hervat 217 6.2 De gereformeerden in de periode 1620-1650 222 6.3 De remonstranten 230 6.4 De rooms-katholieke gemeenschap 236 6.5 De omvang van de verschillende stromingen in het midden van de 17e eeuw 242 6.6 De gereformeerde gemeenten 246 6.7 De rooms-katholieken 252 6.8 Een vergelijking tussen 1650 en 1809 254 6.9 Wie behoorden tot de verschillende richtingen? 256 6.10 Conclusies 258 7 Conclusies. De trage confessionalisering in een frontgebied 7.1 De religieuze ontwikkelingen in Eemland als frontgebied 262 7.2 Confessionalisering 264 7.3 Transregionaliteit 271 Summary. Located on the Frontier, Reformations and Struggles in Eemland 1520-1650 275 Bijlagen Bijlage 1 Pastoors en vicarissen in Eemland tussen 1500 en 1580 283 Bijlage 2 Priesters in Eemland tussen 1580 en 1650 288 Bijlage 3 Lijst van predikanten tussen 1572 en 1650 294 Bijlage 4 Biografische gegevens van de predikanten 296 Bijlage 5 Beschrijving en toelichting bij kaart 2 309 Afkortingen 314 Lijst van kaarten en tabellen 315 Bronnen 316 Bronpublicaties 318 Literatuur 321 Register van persoonsnamen 336 Register van geografische namen 343 Curriculum vitae 346